Uzależnienie bez substancji – gdy nałóg dotyka całej rodziny

O uzależnieniu myślimy zwykle w związku z alkoholem, nikotyną czy narkotykami. Okazuje się jednak, że uzależnić można się także od czynności: od hazardu, internetu i gier, zakupów, pornografii, a nawet od pracy. Mówimy wtedy o uzależnieniach behawioralnych. To problem coraz powszechniejszy – i niemal zawsze dotyka on całej rodziny.

Kiedy pasja staje się przymusem

Wspólną cechą tych uzależnień jest to, że człowiek nie potrafi oprzeć się impulsowi, choć widzi, że szkodzi sobie i bliskim. Zwykle chodzi o działania, które dają natychmiastową przyjemność albo ulgę. Na co warto zwrócić uwagę?

• coraz więcej czasu, pieniędzy i myśli krąży wokół jednej czynności;
• „to samo” daje coraz mniej radości – potrzeba więcej, częściej, mocniej (wyższe stawki, dłużej przy ekranie, więcej zakupów);
• przy próbie przerwania pojawiają się rozdrażnienie, niepokój, napięcie;
• cierpią inne sprawy: rodzina, sen, nauka, praca, wiara, przyjaźnie;
• pojawia się ukrywanie, kłamstwa, długi.

Uzależnienia od czynności są bardzo podobne do uzależnień od substancji – mają podobny przebieg, podobnie działają na mózgowy „układ nagrody” i podobnie się je leczy. Często też występują razem, np. hazard z nadużywaniem alkoholu. U ich podłoża leżą nierzadko trudne emocje, z którymi człowiek nie umie sobie poradzić inaczej.

Dlaczego to sprawa całej rodziny

W terapii rodzin patrzy się na dom jak na żywą całość, w której wszyscy na siebie wpływają. Uzależnienie jednej osoby jest więc często znakiem, że coś trudnego dzieje się w całej rodzinie – i zarazem samo ją zmienia:

• w domu pojawiają się tajemnice i tematy, o których „się nie mówi”;
• bliscy wchodzą w role: ktoś pilnuje, ktoś tuszuje, ktoś spłaca długi, ktoś udaje, że nic się nie dzieje;
• dzieci uczą się milczeć albo wyrażają napięcie przez własne kłopoty;
• osoba uzależniona łatwo staje się „winnym wszystkiego” – a reszta rodziny nie musi patrzeć na swoje trudności.

Nikt nie jest tu „jedynym winnym” ani „jedyną ofiarą”. Każdy jest częścią tej samej, bolesnej sytuacji – i każdy może stać się częścią zmiany.

Jak wygląda droga wyjścia

Pomoc najlepiej działa, gdy obejmuje kilka poziomów naraz: terapię osobistą (by zrozumieć mechanizm nałogu), grupę wsparcia (by nie zostać z tym samemu i odbudować wiarę w siebie) oraz spotkania z całą rodziną. Taka praca rodzinna przebiega zwykle etapami:

1. Poznanie się i zaufanie – każdy z domowników może zostać wysłuchany; rodzi się nadzieja, że zmiana jest możliwa.
2. Nazwanie problemu – spokojne, konkretne opisanie tego, co się działo. Przerwanie milczenia przynosi ulgę, zwłaszcza dzieciom.
3. Jasne zasady – wspólne uznanie, że nałóg szkodzi, i zgoda, że dalsza praca jest możliwa tylko wtedy, gdy zachowania uzależnieniowe ustają.
4. Praca w głębi – przyjrzenie się historii rodziny, wzorcom z poprzednich pokoleń, ukrytym korzyściom i zranieniom.
5. Nowe sposoby bycia razem – utrwalanie zmian: rozmowa, w której każdy jest wysłuchany, dzieci mogą mówić wprost, a różnice zdań nie zamieniają się w wojnę.

Dla osoby uzależnionej ogromnie ważne bywa doświadczenie, że mimo zranień bliscy są gotowi jej przebaczyć i ją kochać. Dla rodziny – że nie musi już dźwigać tajemnicy.

Co możesz zrobić już dziś

• Nie udawaj, że nic się nie dzieje. Milczenie chroni nałóg, a nie rodzinę.
• Mów o faktach i swoich uczuciach, bez wyzwisk: „Martwię się, bo w tym miesiącu znów zabrakło pieniędzy”.
• Nie spłacaj cudzych długów i nie tłumacz za kogoś nieobecności – to przedłuża problem.
• Zadbaj też o siebie i o dzieci – pomoc należy się również bliskim osoby uzależnionej.
• Zatroszcz się o codzienną bliskość: wspólny posiłek bez telefonów, rozmowa, modlitwa.

Gdzie szukać pomocy

Leczenie uzależnień, także od hazardu i internetu, prowadzą poradnie leczenia uzależnień – w ramach NFZ nie potrzeba skierowania. Pomocne są też grupy wsparcia (np. Anonimowi Hazardziści) i terapeuci rodzinni. Więcej podpowiedzi znajdziecie na stronie Rodziny → Trudne sytuacje w rodzinie. Z kapłanem naszej parafii można porozmawiać w zaufaniu – termin przez kancelarię: tel. 77 474 69 71.

„Wszystko mi wolno, ale ja niczemu nie oddam się w niewolę” (1 Kor 6, 12).

Wpis powstał na podstawie artykułu ks. Pawła Landwójtowicza „Uzależnienia behawioralne w perspektywie terapii systemowej rodziny”.